Вясна ўбіраецца ў сілу, самы час ісці на вуліцу, каб пагуляць.

У што - падкажа нам студэнтка філфака Паліна Куксанава, вытрымкі з фальклорнай практыкі якой (самазапісы 2005 года, зробленыя ў г. Мінску і ў в. Сваткі Мядзельскага раёна Мінскай вобласці) мы з прыемнасцю прапануем усім вам.

Фарбы”

Жанр – дзіцячая гульня.

 “Фарбы” – назва перакладная, звычайна выкарыстоўваецца рускамоўная – “Краски”.

Чамусьці я заўважыла, што менавіта ў гульнях для дзяцей дашкольнага ўзросту часта выкарыстоўваюцца розныя паэтычныя радкі, чатырохрадкоўі, якія суправаджаюць дзеянне. Далей мы пабачым, што ў гульнях для дзяцей старэйшага ўзросту тэкст знікае. На маю думку, гэта тлумачыцца развіццём дзіцяці, неабходнасцю ўздзенічаць на ўражанне і візуальна, і слыхава, і непасрэдна ў дзеянні, у руху.

Матка (вядоўца) загадвае ўдзельнікам колеры фарбы і прызначае ваўка. Воўк прыходзіць і кажа:

–Тук-тук!

–Кто там?

–Волк, пришел за краской.

–Какой?

–Розовой!

Калі няма такой фарбы, яму ў адказ:

–Беги по дорожке, сломай себе ножки.

Калі такая ёсьць, яна выбягае, Матка лічыць да трох, і за ёй наўздагон пускаецца Воўк. Калі злавіў – становіцца фарбай, а былая фарба – Воўкам, калі не – усё пачынаецца спачатку.

 

“Выбівалы”

Жанр– жвавая гульня.

Два чалавекі (у аднаго з іх у руках мячык) становяцца на пэўнай адлегласці адзін ад аднаго, а паміж імі становяцца астатнія гульцы. Задача іх – павыбіваць усіх у цэнтры. Першыя, каго выб’юць, на наступны раз выбіваюць астатніх.

 

“Дрэва”

Жанр – дзіцячая гульня.

Гэта дзіцячая гульня на рэакцыю, змест якой такі. Ёсць вядоўца, удзельнікі і мячык.

Удзельнікі сядаюць на лаўку, а вядоўца па чарзе кідае мячык удзельнікам, прапаноўваючы напачатку імя, потым імя мужа/жонкі, потым колькі дзяцей, дзе жывуць, колькі грошай зарабляюць, дзе адпачываюць і далей, наколькі хопіць дзіцячай фантазіі. У сваю чаргу ўдзельнік, калі яму падабаецца імя, прапанаванае вядоўцам, павінен лавіць мячык, калі не – адпаведна адбіваць. Калі падчас палёту мяча вядоўца прамовіў Дрэва (Самжэла, Сабжэк), то ўдзельнік павінен злавіць і назваць загаданае пажаданае імя (альбо месца жыхарства, альбо колькасць дзяцей – у залежнасці ад пытання). Калі ж удзельнік не злавіў, то яму застаецца папярэдні варыянт, прамоўлены да гэтага. Вось звычайна менавіта ў гэтым выпадку і раздаецца рогат, калі хлопчык альбо дзяўчынка атрымліваюць імя кшталту Бомж, Ануча, Прастытутка і г.д. (таксама ў залежнасьці ад фантазіі вядоўцы).

 

“Гадалка”

Жанр – дзіцячая гульня.

Акурат зараз мне ўзгадалася падобная гульня “Гадалка”, якую мы складалі са сшытку з загорнутымі напалову старонкамі ва ўзросце пяці-шасці гадоў. На кожнай старонцы пісалася пытанне вялікім круглявым дзіцячым почыркам, а на загорнутай старонцы – дваццаць з нечым адказаў: Дзе жывяце? 1) у склепе, 2) у катэджы, 3) у асабняку, 4) пад лаўкай... І чамусьці зноў-такі чуўся рогат, калі хлопцу альбо дзяўчыне варажыўся гаротны лёс – шлюб з алкаголікам, 10 дзяцей, 0 рублёў, 5 каханкаў, жыццё пад лаўкай... Ня думаю, што да гэтага хто-небудзь ставіўся сур’ёзна, хутчэй, як да забавы.

 

“Алі-Баба”

Жанр – дзіцячая гульня.

“Алі-Баба” – улюбёная гульня ў дзіцячым садку. Усе яе ведаюць: дзве каманды становяцца насупраць адзін аднаго і перакідваюцца фразамі:

–Али-Баба!

–Зачем,слуга?

–Пришить рукава!

–На чьи бока?

–Пятого, десятого, Танюшу сюда!

І Танюша, набіраючы хуткасць, бяжыць і з усяе моцы спрабуе прабіць счэпленыя Тарасёвы і Марыліны рукі. Далей усё проста: прабівае – забірае альбо Марылю, альбо Тарася да сябе ў каманду, не прабівае – застаецца тут. І так пакуль у якой-небудзь з камандаў не астанецца адзін чалавек. І тут два варыянты: 1) калі толькі што сябра з яго каманды застаўся ў чужой камандзе і яго чарга клікаць Алі-Бабу, каманда прайграе, бо няма каго разбіваць; 1) калі ж яго чарга “шыць рукавы”, ён бяжыць і калі не прабівае – яго каманда прайграе, калі ж прабівае – гульня працягваецца.

 

“Цішэй едзеш – далей будзеш”

Жанр – дзіцячая гульня.

Аналагічная гульня па мэце, але крыху іншая па сродках “Цішэй едзеш – далей будзеш” (аршанскі варыянт назвы “Ехала машына – стоп!”). Вядоўца абарочваецца да удзельнікаў спінай і прамаўляе гэтую прыказку ў розным тэмпе. Удзельнікі падчас словаў рухаюцца наперад, а калі прыказка змаўкае і вядоўца раптоўна абарочваецца, усе павінны стаяць не варушачыся. Калі вядоўца заўважае кагосьці ў руху, вяртае яго назад. Звычайна менавіта лёт і бег цяжка спыніць, калі раптоўна абарвуцца словы, і аматары хуткасці вяртаюцца назад. А вось памяркоўныя хадакі дабіраюцца да мэты хутчэй. Такім чынам, народная прымаўка знайшла сваё падмацаванне і ў фальклоры.

Зараз збольшага прыгадваю гульні, якія памятаю са свайго ўласнага досведу, бо памяць дзіцячая фіксуе вельмі дакладна нават зусім нязначныя дэталі, а гульні, пачутыя ад інфарматараў застаюцца далёкімі і неспазнанымі.

 

“Светлафор”

Жанр – дзіцячая гульня.

Памятаю, часта пасля школы нам не хацелася ісці дадому, і мы спыняліся на развілцы, каб пагуляць у “Светлафор”. Ён бывае дзвюх разнавіднасцяў – каляровы і музычны. Каляровы заключаецца ў тым, што вядоўца, адвярнуўшыся, загадвае колер і паварочваецца. Тыя ўдзельнікі, якія маюць гэты колер альбо на вопратцы, альбо на ўпрыгажэннях – прахозяць, і светлафор іх не затрымлівае. А тыя, хто не мае, павінны прабегчы праз Светлафор (вядоўцу), каб той іх не затрымаў. З тым, каго затрымлівае, Светлафор мяняецца ролямі. Калі нікога не затрымаў – гульня працягваецца.

Музычны– для малодшых школьнікаў. Светлафор сам з сабою прагаворвае алфавіт, хто-небудзь з удзельнікаў яго спыняе. Той называе літару, і на гэтую літару кожны з удзельнікаў павінен прыгадаць назву песні, альбо пачатак, альбо прыпеў. Хто не прыгадвае, становіцца Светлафорам. Калі гуляюць спрактыкаваныя – у іх адразу ёсць дзяжурныя варыянты на кожную літару алфавіта. Урэшце, лепшы ўдзельнік ведае як мінімум па пяць песень на кожную літару. Ці трэба казаць, што ў асноўным гэта – эстрадныя песні, але часам сустракаюцца і фальклорныя кшталту “Во поле берёзка стояла”. Гэтая гульня можа развівацца і далей разам з дзецьмі, напрыклад,паэтычны светлафор. Прыгадваць вершы і назвы твораў на пэўную літару. Але пакуль гэта толькі аўтарская рэмарка.

 

“Море волнуется раз...”

Жанр – дзіцячая гульня.

З цяжкасцю мне прыгадваецца сэнс гульні “Море волнуется раз”. Я яшчэ ў дзяцінстве не разумела яе сэнсу. Наколькі памятаю, група падзяляецца на вядоўцу і гульцоў. Вядоўца (альбо ўся група) прамаўляе: “Море волнуется раз, море волнуется два, море волнуется три – на месте фигура замри”. Тут гульцы прымаюць выгляд пэўнай марской жывёліны (альбо каралавага рыфу – наколькі хопіць фантазіі), а вядоўца павінен здагадацца, што гэта за фігуры. Гэта мае прыгады.

Але мяне паправіла супрацоўніца маёй матулі: “Фігуры заміраюць, а вядоўца павінен вычварацца (рабіць пэўныя рухі, казаць словы), каб хто-небудзь з гульцоў рассмяяўся альбо паварушыўся. Тады той, хто страціўся, становіцца вядоўцам. (Мяне таксама вельмі пацешыў той факт, што ў гульнёвай тэрміналогіі захавалася беларускае слова “страціцца”.)

 

“Сапсаваны тэлефон”

Жанр – дзіцячая гульня.

“Сапсаваны тэлефон” – гэта гульнёвая мадэль пляткарства. Хто як пачуў, штосьці дадаў ад сябе, а сэнсу і не пазнаць. Правілы лёгкія. Усе сядаюць у шэраг альбо ў кола. Першы шэпча другому нейкае слова, другі перадае пачутае трэцяму і так па чарзе. У выніку звычайна гучыць нейкая абракадабра, праз што і дасягаецца забаўляльны эфект.

 

“Пярсцёнак”

Жанр – дзіцячая гульня.

Тут жа яшчэ хочацца зьмясьціць цікавую гульню “Пярсцёнак”. Усе сядаюць на лавачку, а вядоўца трымае пярсцёнак, схаваны паміж далоняў. Гульцы таксама сціскаюць далоні, але так, каб вядоўца вольна мог/магла б прасунуць свае паміж далонямі ўдзельнікаў. Вядоўца можа прайсьціся адзін раз, камусьці кінуць пярсцёнак падчас праходжання паміж далонямі і лічыць да трох. Удзельнікі павінны затрымаць таго, хто мае пярсцёнак і не даць яму выбегчы. Мэта ўладара пярсцёнка – выбегчы да вядоўцы і стаць ім. Часам вядоўца можа паздзеквацца з народу і не кінуць пярсцёнка, а яны хай сабе вырашаюць, хто з іх уладар! Калі падман раскрыты, вядоўца робіць чарговае кола, пакуль не падорыць каму-небудзь пярсцёнак.

 

“Арам-Шым-Шым”

Жанр – дзіцячая гульня.

Назва падаецца нейкай арабскай, хаця ручацца не буду.

Было гэта пяць гадоў таму. Сэнс гульні ў наступным: Гульцы становяцца ў кола, а ў цэнтры застаецца адзін шчасліўчык. Ён заплюшчвае вочы і кружыцца вакол сябе, указваючы рукой наперад, пакуль кола прамаўляе загадкавае:

Арам-Шым-Шым,

Арам-Шым-Шым!

Арамея, Бусея,

Пакажы-ка на меня!

І ў гэты момант шчасліўчык расплюшчвае вочы і бачыць, на каго паказвае яго рука. Гэта менавіта той, каго шчасліўчык павінен пацалаваць! З пацалункам перадаецца і права быць шчасліўчыкам, якога таксама чакае патаемнае – пацалунак з невядомым. Гэтая гульня першая, якая знаёміць дзяцей з пацалункам, хаця, канечне, нявінным, і яскрава выяўляе пачуцці паміж дзецьмі.

 

“Кракадзіл”

Жанр – гульня.

Гурт падзяляецца на дзве каманды. Чалавеку з каманды А каманда Б загадвае альбо слова, альбо словазлучэнне, альбо радок з песьні, альбо назву твора (на гэтых варыянтах бачна, як развіваецца гульня ў розных асяродках). Гулец з каманды А толькі рухамі і мімікай (не кажучы ні слова) павінен паказаць гульцам са сваёй каманды тое, што яму загадалі, каб каманда здагадалася. Калі каманда А здагадалася, гульцу з каманды Б дае не менш складанае заданне. Хачу падзяліцца найбольш вясёлымі ўспамінамі, звязанымі з гэтай гульнёй.

Аднойчы ўвечары ля вогнішча мы гулялі ўсямёх. Склад быў такі: тры дзяўчынкі, тры хлопцы і тата адной дзяўчынкі. Мы падзяліліся па гендэрнай прыкмеце. І было досыць смешна, калі дзядзька Лёня з паўгадзіны не мог паказаць хлопцам са сваёй каманды істэрыку! Мы не стрымаліся і за паўхвіліны давялі да ведама хлопцаў, што было ім загадана, паказаўшы псіхі, плач і крыкі. Я вяду да таго, што немэтазгодна гуртавацца ў каманды па полавай прыкмеце: усё-ткі ў дзяўчынак з хлопцамі розныя механізмы мысленьня, варта было б абменьвацца рэсурсамі.

 

“Я лячу на Марс...”

Жанр – гульня-задачка.

Гульня пачынаецца са словаў “Я лячу на Марс і бяру з сабой...”, і кожны па чарзе дадае да гэтых словаў нешта сваё, а той хто ведае сістэму, паводле якой чалавек ляціць альбо не ляціць, адказвае, ці падыходзіць гэтая рэч, каб узяць яе з сабой на Марс. Гульня цягнецца, пакуль усе не заўважаць сістэму. А яна тут вельмі простая, нават для дзяцей: бяры з сабой рэчы, першая літара якіх супадае з першай літарай твайго імя, і паляціш на Марс!

 

“Мядзведзь, Вожык альбо Кіт”

Жанр – гульня-розыгрыш.

Гульцы становяцца ў кола, а вядоўца кожнаму па чарзе на вуха называе нейкую жывёлу. Сэнс у тым, каб не выпусьціць (альбо не даць прысесці) той жывёле, якую ўслых назаве вядоўца. А прыкол хаваецца ў тым, што слова, прышэпчанае на вуха, у кожнага адно і тое ж: Мядзьведзь, Вожык альбо Кіт. І калі гэтае слова прамаўляе вядоўца, усе з усяе моцы падаюць на падлогу (траву).

 

“Суп гатовы”

Жанр – жвавая гульня.

Дзеці гуляюць на спортпляцоўцы. Вядоўца заплюшчвае вочы і лічыць да дзесяці. Астатнія за гэты час павінны заняць месца над зямлёй: ці то на лаўцы, ці то на турніках, ці то на арэлях, ці то на павуцінцы. Вядоўца з заплюшчанымі вачыма пачынае гуляць з астатнімі ў Кошкі-мышкі, спрабуючы некага злавіць. У вядоўцы ёсьць выключнае права – прамовіць “Суп гатоў” (варыянт “Вышэй ногі ад дарогі”) і расплюшчыць вочы. Калі ў гэты час хто-небудзь стаіць на зямлі, становіцца вядоўцам. Калі не, то гэты вядоўца пакутуе, покуль не зловіць каго-небудзь усляпую альбо не засячэ момант перабежкі з аднага “доміка” на другі якога-небудзь няўрымслівага гульца.

 

“Квач (Кіч)”

Жанр–  жвавая гульня

Найбольш жвавая гульня, гэта, напэўна, “Квач”. Звычайныя даганялкі, але іх існуе шмат разнавіднасьцяў. Ёсьь гулец-квач, які мае задачу дагнаць каго-небудзь з удзельнікаў і перадаць яму эстафету. Існуе звычайны квач; існуе квач з мячом, які акрамя жвавасці патрабуе і трапнасці шпурляння мяча; існуе квач ў вадзе і на “павуцінцы” (характэрнай жалязяцы, якая маецца ледзь не ў кожным двары); існуе квач грузінскі... Задача апошняга ў тым, каб дагнаць і торкнуць ззаду ахвяру, проста кажучы, зымітаваць фрагмент полавага акту.

 

“Гарачая бульба”

Жанр – спартыўная гульня.

Вядомая ўсім “Гарачая бульба” – сродак выхавання тых, хто не лепшым чынам гуляе ў валейбол. Усе становяцца ў кола і кідаюць мячык на валейбольны манер, а тыя хто ня змог адбіць, сядае ў кола. Так кола меншае, а ў цэнтры расце “Бульба”. Часам на полі астаюцца два гульцы і выбіваюць усіх. Часам нехта вызваляе каго-небудзь, не чакаючы, пакуль астанецца два чалавекі. Тады выходзіць зноў гуляць той, у каго трапілі мячом. Натуральна, што выбіваць трэба разаком, а “Бульба” мае права падымаць рукі, каб іх захапіў мячык, калі ўжо не церпіцца  выйсці зноў гуляць.

Вучэбна-навуковая лабараторыя беларускага фальклору

Адрас электроннай пошты folkndl@yandex.ru


Адрас: 220030, Рэспубліка Беларусь, г.Мінск, вул. К.Маркса, дом 31, п.39.
 

Тэлефон: 380-57-46

(з рэгіёнаў Беларусі: 8-017-3805746, з замежжа: +375 17 3805746)

ІІІ Караткевічаўскія чытанні на філфаку

17 Кастрычнік 2017

Распачаты прыём заявак на сёлетнія Караткевічаўскія чытанні на філфаку.

Праекты: абнаўленне

16 Кастрычнік 2017

Чарговае абнаўленне на сайце: артыкул Р.М. Кавалёвай "Канцэпцыя інтэгратыўнай фалькларыстыкі" (гл. раздзел "Праекты"). Пазнаёміцца з поўным тэкстам можна па спасылцы (http://folkndl.bsu.by/index.php/2012-03-06-13-03-32/350-kantseptsyya-integratyunaj-falklarystyki)

Круглы стол па выніках ФП-2017

14 Верасень 2017

На 15 верасня запланаваны круглы стол "Фальклор у часе і прасторы нацыянальнай культуры", які адбудзецца па выніках фальклорнай практыкі 2017...

Юр'я

11 Май 2017
Юр'я

Не так даўно (6 мая) адбылося самае бадзёрае свята маладой вясны -- Юр'я. На нашым сайце можна пазнаёміцца з фальклорнымі запісамі,...

Напярэдадні Вялікадня

01 Красавік 2017

Набліжаецца Вялікдзень, і таму мы прапануем Вам пазнаёміцца з тэматычнымі матэрыяламі нашых архіваў - фальклорнай прозай, прымеркаванай да гэтага свята.

Сучасныя дзіцячыя гульні

20 Сакавік 2017

Вясна ўбіраецца ў сілу, самы час ісці на вуліцу, каб пагуляць. У што - падкажа нам студэнтка філфака Паліна Куксанава, вытрымкі...

Жорсткасць рамансаў

28 Люты 2017

Хутка 8 сакавіка, а таму - каб зрабіць прыемнае ўсім прадстаўніцам прыўкраснага полу - мы прапануем на сваім сайце падборку...

Тэрыторыя літаратуры

24 Люты 2017

21 лютага 2017 годана філфаку БДУ прайшоў семінар для аўтараў-пачаткоўцаў “Тэрыторыя літаратуры”. На Карла Маркса, 31 завіталі школьнікі самых розных...

Прыём заявак на Караткевічаўскія Чытанні-2016

04 Лістапад 2016

Распачаты прыём заявак на 2-ія Караткевічаўскія паэтычныя чытанні! Студэнты і школьнікі, якія захапляюцца творчасцю класіка, змогуць выступіць з любімым вершам пісьменніка на...

"Маладосць" і "Нёман" на філфаку

12 Май 2016

11 мая 2016 г. на філалагічны факультэт завіталі прадстаўнікі рэдакцый адразу двух беларускіх часопісаў - "Маладосці" і "Нёмана". Разам з...

Імпрэза "Чатыры пары года"

22 Люты 2016

Запрашаем Вас на паэтычна-музычную імпрэзу "Чатыры пары года"!

Японскі вечар на філфаку

04 Снежань 2015

16 лістапада 2015 года ў гасцёўні чытальнай залы філфака прайшоў вечар, прысвечаны японскай культуры.

1 Караткевічаўскія чытанні на філфаку

04 Снежань 2015

25 лістапада 2015 года, напярэдадні дня нараджэння У.Караткевіча, шчыра любімага філфакаўцамі, на факультэце адбыліся паэтычныя чытанні, прысвечаныя пісьменніку. Студэнты і...

Купалле

11 Чэрвень 2015

Лета ў разгары, а на нашым сайце - чарговае сезоннае абнаўленне матэрыялаў. У гэты раз прапануем Вам бліжэй пазнаёміцца з...

Да 70-годдзя Перамогі

07 Май 2015

Абнаўленне на сайце! Напярэдадні свята Перамогі ВНЛ беларускага фальклору прапануе Вам пазнаёміцца з архіўнымі матэрыяламі, прысвечанымі Вялікай Айчыннай вайне. Перайсці па...

Успаміны пра лета

16 Студзень 2015

Студзеньскімі днямі так цёпла ды ўтульна ўспомніць пра лета. Пра фалькларыстычнае лета, вядома. Успамінайце разам з намі - чытаючы дзённік ФП-2011...

Калядкі

04 Снежань 2014

Набліжаюцца Каляды, таму, каб стварыць святочны настрой, мы прапануем Вам некалькі вясёлых калядак з фондаў лабараторыі.

Хутка Масленка

13 Люты 2014

А на нашым сайце - чарговае абнаўленне архіўных матэрыялаў. Вы зможаце пазнаёміцца з прыкладамі масленічных песень з усёй Беларусі, пачытаць пра...